ТР Дәүләт Советында Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы дәүләт органнары арасында вәкаләтләрне чикләү турындагы Килешүнең 20 еллыгына багышланган түгәрәк өстәл утырышы узды

Татарстан Дәүләт Советында бүген РФ белән ТР арасындагы вәкаләтләрне чикләү турындагы Килешүнең 20 еллыгына багышланган түгәрәк өстәл утырышы узды.

Бүген бу документны эшләүдә катнашкан сәясәтчеләр һәм экспертлар килешүнең ничек әзерләнүен һәм кабул ителүен искә төшерде.

Утырышта ТР Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев, ТР Дәүләт Советы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, РФ Дәүләт Думасы депутатлары Василий Лихачев, ТР Дәүләт Советының икътисад, инвестиция һәм эшмәкәрлек комитеты рәисе Марат Галиев, Ш.Мәрҗани исемендәге Тарих институты директоры Рафаил Хәкимов, ТР ФА академигы Индус Таһиров һ.б. катнашты.

Искәртеп узабыз: беренче килешү 1994 елның 15 февралендә имзаланган. Бу килешү Россия Федерациясе белән Татарстан Республикасы җитәкчелегенең озак вакытлы һәм җитди уртак эшенең нәтиҗәсе булды. Ул Татарстанның федерация составында үзенчәлекле статусын ныгытты, федераль мөнәсәбәтләрне үстерүгә йогынты ясады. Икенче килешү федераль закон нигезендә 2007 елның июлендә расланды.

Утырышта кереш сүз белән ТР парламенты башлыгы Фәрит Мөхәммәтшин чыгыш ясады. Ул билгеләп үткәнчә, бүген республика парламентында килешүне әзерләү һәм кабул итү процессында катнашучы булганнар җыелган. Әлбәттә, әлеге документ ике дәүләт эшлеклесенең - Борис Ельцинның һәм Минтимер Шәймиевның актив роленнән башка мөмкин булмаган.

“Бәлкем, тарихи яктан 20 ел күп түгелдер, ләкин 20 ел элек имзаланган килешүнең ролен һәм әһәмиятен бәяләү өчен, заманча яңа Россия өчен шактый күп. Аның әһәмияте һәр дистә елдан соң тагын да арта барыр, дип уйлыйм. Дәүләтебезнең федератив тотрыклылыгын саклау өчен, бик җитди сәяси адым ясалган дип саныйм. Шул ук вакытта ТР хакимияте ягыннан гына түгел, ә ул чорда мондый адымнар өчен җитди басым тойган Россиянең беренче Президенты Борис Ельцинның кыюлыгы һәм сәяси ихтыяр көче чагылган”, - диде Фәрит Мөхәммәтшин.

Аның фикеренчә, “әлеге килешү үзенең барлыкка килүе белән демократия принципларында Россия дәүләтенең эволюцион үсешенә зур басым ясаган”. “Россия җитәкчелеге дөнья җәмәгатьчелеге алдында яңа федерация коруда хокукый ысуллар яклы булуын күрсәтте. Бу әлеге адым белән күрсәтелде дә”, - дип билгеләде спикер.

ТР парламенты башлыгы Россиянең беренче Президенты Борис Ельцинның килешүне имзалаганда әйткән сүзләрен искә алды: “Мондый төр килешүләр РФ Конституциясе һәм республикалар конституцияләре арасында каршылыкларны юкка чыгаруның бердәнбер конституцион һәм цивилизацион формасы булып тора”. Шул вакытта Минтимер Шәймиев: “Килешү, закон һәм гаделлек принципларына нигезләнеп, мөнәсәбәтләрнең яңа моделен раслый”, - диде.

ТР Дәүләт Советы спикеры ассызыклап үткәнчә, РФ белән ТР арасындагы вәкаләтләрне чикләү турындагы Килешү Россия федерализмын төзүдә мөһим звено гына булып калмады, ә гомуммилли идея булды. “Ул еллардагы вакыйгаларда катнашучылар мәйданнарда, ТР парламентында, һәм тулаем Татарстанда нинди вазгыять булганлыгын яхшы хәтерли. Һәм әлеге килешү бу киеренкелекне бетерергә ярдәм итте”, - диде ул.

Шулай ук бүген ул процесслар һәм килешүнең әһәмияте турында ТР Дәүләт Советы депутатлары, Ш.Мәрҗани исемендәге Тарих институты директоры Рафаил Хәкимов, парламентарийлар Александр Гусев һәм Шакир Яһудин, РФА академигы Борис Железнов уртаклашты.

Минтимер Шәймиев килешү процессында катнашкан барлык кешеләргә рәхмәт белдерде һәм бу барлык кешеләрнең республиканың яңа дәүләтчелеген торгызуда тарихи роль башкаруын блгеләп үтте. ТР Дәүләт Киңәшчесе килешү документларын әзерләү процессында төп моментларга тукталды. Ул вакытта РФ белән килешү төзү факты – ул үзенә күрә бүген дә дәвам итә торган бер тарих, дип билгеләде.

Минтимер Шәймиев ассызыклап үткәнчә, килешүне имзалаганнан соң, Татарстан Россия белән бердәм хокукый кырга керде.

Минтимер Шәймиев фикеренчә, федераль закон белән рәсмиләштерелгән 2007 нче елгы икенче килешү ул вакытта ТРның омтылышын аңлаган РФ башлыгы Владимир Путинның мөһим адымы булды.

“Россиядә демократик дәүләт төзелеше федератив мөнәсәбәтләр кору нигезендә генә була ала. Бу - авыр юл”, - диде ТРның беренче Президены.

Түгәрәк өстәлгә йомгак ясап, ТР Дәүләт Советы Рәисе, дискуссиядә катнашкан һәм тәкъдимнәр әйткән өчен, җыелганнарга рәхмәт белдерде. Ул мондый чараларны даими рәвештә уздырыла алуын әйтте. ТР ДС спикеры фикеренчә, бүген күтәрелгән мәсьәләләрне өйрәнүдә галимнәр дә үз ролен башкарырга тиеш. Аның сүзләренчә, федерализм үсешенә бәйле мәсьәләләр республиканың фәнни җәмәгатьчелеге тарафыннан эшләнелгән һәм өйрәнелгән булырга тиеш.